Cách tính tình tiết "tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên”

Trong xét xử hình sự, việc xác định đúng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và tình tiết định khung có ý nghĩa rất lớn. Chỉ cần áp dụng sai một tình tiết, mức hình phạt của bị cáo có thể bị đẩy lên nặng hơn một cách không đúng pháp luật.

Văn bản số 4539/RKN-TPT1 của Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội ban hành vào ngày 04/05/2026 về việc rút kinh nghiệm áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự là một hướng dẫn đáng chú ý. Nội dung cốt lõi của văn bản này có thể hiểu rất ngắn gọn: “Một tình tiết đã được dùng để định khung hình phạt thì không được tiếp tục dùng lại làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.”

Nói cách khác, không được “tính hai lần” cùng một tình tiết bất lợi cho bị cáo.

1. Vấn đề đặt ra

Điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự quy định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là “phạm tội 02 lần trở lên”. Tuy nhiên, trong nhiều điều luật cụ thể của Bộ luật Hình sự, tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” cũng đồng thời được quy định là tình tiết định khung hình phạt.

Đây chính là điểm dễ gây nhầm lẫn.

Ví dụ, một bị cáo thực hiện hành vi phạm tội 02 lần. Điều luật về tội danh đó đã quy định rằng nếu “phạm tội 02 lần trở lên” thì bị xử ở khung hình phạt nặng hơn. Khi đó, Tòa án được áp dụng khung hình phạt nặng hơn vì bị cáo phạm tội nhiều lần.

Nhưng sau khi đã áp dụng khung nặng hơn, nếu Tòa án lại tiếp tục ghi nhận bị cáo có tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự thì sẽ phát sinh sai sót.

Sai sót nằm ở chỗ: cùng một tình tiết đã bị dùng hai lần để làm bất lợi cho bị cáo.

2. Phân biệt tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng

Để hiểu đúng hướng dẫn này, cần phân biệt hai khái niệm.

Tình tiết định khung là tình tiết làm thay đổi khung hình phạt. Tức là từ khung nhẹ chuyển sang khung nặng hơn trong cùng một điều luật.

Ví dụ:

Khoản 1 của một điều luật quy định mức phạt từ 01 năm đến 05 năm tù.

Khoản 2 quy định nếu “phạm tội 02 lần trở lên” thì mức phạt từ 05 năm đến 10 năm tù.

Trong trường hợp này, “phạm tội 02 lần trở lên” là tình tiết định khung. Nó có tác dụng đưa bị cáo từ khoản 1 lên khoản 2.

Còn tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết được xem xét khi lượng hình trong một khung hình phạt đã được xác định. Nó không làm chuyển khung, nhưng có thể khiến Tòa án lựa chọn mức hình phạt nghiêm khắc hơn trong cùng khung đó.

Ví dụ:

Bị cáo bị xét xử trong khung từ 02 năm đến 07 năm tù. Nếu có tình tiết tăng nặng, Tòa án có thể cân nhắc xử gần mức cao của khung hơn.

Như vậy, tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng là hai cơ chế khác nhau. Nhưng nếu cùng một sự kiện pháp lý đã được dùng làm tình tiết định khung thì không thể dùng lại làm tình tiết tăng nặng.

3. Nguyên tắc cần rút ra

Nguyên tắc có thể diễn đạt như sau:

Nếu “phạm tội 02 lần trở lên” đã là căn cứ để áp dụng khung hình phạt nặng hơn trong điều luật cụ thể, thì không được tiếp tục áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Đây là nguyên tắc bảo đảm sự công bằng trong lượng hình.

Bởi lẽ, pháp luật hình sự cho phép Nhà nước xử lý nghiêm người phạm tội nhiều lần. Nhưng sự nghiêm khắc đó phải nằm trong giới hạn hợp pháp. Một tình tiết chỉ nên tạo ra một hậu quả pháp lý bất lợi, không thể bị nhân đôi hậu quả pháp lý nếu luật không cho phép.

4. Ví dụ dễ hiểu

Giả sử A phạm tội trộm cắp tài sản 02 lần.

Lần thứ nhất, A trộm tài sản trị giá 5 triệu đồng.

Lần thứ hai, A trộm tài sản trị giá 8 triệu đồng.

Nếu điều luật về tội trộm cắp tài sản quy định “phạm tội 02 lần trở lên” là tình tiết định khung ở khoản nặng hơn, thì Tòa án có thể áp dụng khoản đó để xét xử A.

Nhưng khi quyết định hình phạt, Tòa án không được tiếp tục ghi rằng A còn bị áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Cách làm đúng là:

A bị xét xử theo khung hình phạt nặng hơn vì đã phạm tội 02 lần trở lên. Sau đó, khi lượng hình, Tòa án chỉ xem xét các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ khác nếu có. Không được cộng thêm chính tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” một lần nữa.

5. Ví dụ trong văn bản: tội tham ô tài sản

Văn bản nêu ví dụ về trường hợp bị cáo tham ô tài sản 03 lần:

Lần 1: 500.000.000 đồng.

Lần 2: 300.000.000 đồng.

Lần 3: 200.000.000 đồng.

Tổng cộng: 1.000.000.000 đồng.

Trong trường hợp này, có thể thấy bị cáo vừa có dấu hiệu “phạm tội 02 lần trở lên”, vừa có dấu hiệu “chiếm đoạt tài sản trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên”.

Theo hướng dẫn, nếu tình tiết chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên thuộc khung hình phạt cao hơn, thì Tòa án áp dụng khung cao nhất tương ứng với giá trị tài sản bị chiếm đoạt.

Khi đó, không tiếp tục áp dụng thêm tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Điểm quan trọng ở đây là: dù bị cáo thực hiện hành vi nhiều lần, nhưng yếu tố nhiều lần đã nằm trong việc đánh giá cấu trúc tội phạm và định khung. Không được tiếp tục lấy yếu tố đó làm căn cứ tăng nặng thêm.

6. Trường hợp nào vẫn được áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52?

Không phải lúc nào tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” cũng bị loại trừ.

Tình tiết này vẫn được áp dụng nếu điều luật về tội danh cụ thể không quy định “phạm tội 02 lần trở lên” là tình tiết định khung.

Ví dụ:

B phạm một tội danh mà trong điều luật đó không có khung tăng nặng do “phạm tội 02 lần trở lên”.

B thực hiện hành vi phạm tội 03 lần, mỗi lần độc lập, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Trong trường hợp này, vì “phạm tội 02 lần trở lên” chưa được dùng để định khung, Tòa án có thể áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự như một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Như vậy, điểm mấu chốt không phải là bị cáo có phạm tội nhiều lần hay không. Điểm mấu chốt là tình tiết đó đã được dùng để định khung hay chưa.

Nếu đã dùng rồi thì thôi.

Nếu chưa dùng thì có thể xem xét như tình tiết tăng nặng.

7. Ý nghĩa đối với thực tiễn xét xử

Hướng dẫn này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn.

Thứ nhất, nó giúp Tòa án thống nhất trong áp dụng pháp luật. Cùng một tình tiết không thể nơi này dùng một lần, nơi khác dùng hai lần.

Thứ hai, nó giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo. Trong tố tụng hình sự, bị cáo có thể bị kết án và chịu hình phạt, nhưng việc kết án và lượng hình phải đúng pháp luật, đúng căn cứ và đúng giới hạn.

Thứ ba, nó là căn cứ quan trọng để luật sư, người bào chữa hoặc người bị kết án rà soát bản án. Nếu bản án vừa áp dụng khung hình phạt do “phạm tội 02 lần trở lên”, vừa tiếp tục áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự, thì cần xem xét khả năng bản án đã áp dụng bất lợi hai lần đối với cùng một tình tiết.

8. Gợi ý lập luận khi sử dụng trong đơn kháng cáo, kiến nghị hoặc đề nghị kháng nghị

Có thể lập luận theo hướng sau:

Trong vụ án, tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” đã được sử dụng làm căn cứ định khung hình phạt đối với bị cáo. Do đó, việc tiếp tục sử dụng chính tình tiết này làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự là không phù hợp với nguyên tắc không được tính hai lần một tình tiết bất lợi cho người bị buộc tội.

Việc áp dụng đồng thời như vậy có thể làm cho hình phạt bị nghiêm khắc hơn so với mức đáng lẽ phải áp dụng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo.

Vì vậy, cần xem xét loại bỏ tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” nếu tình tiết này đã được dùng làm căn cứ định khung hình phạt.

9. Kết luận

Tinh thần của văn bản rút kinh nghiệm này rất rõ ràng: pháp luật hình sự phải nghiêm minh, nhưng sự nghiêm minh không đồng nghĩa với việc cộng dồn bất lợi một cách trùng lặp.

“Phạm tội 02 lần trở lên” có thể là tình tiết định khung. Nó cũng có thể là tình tiết tăng nặng. Nhưng trong cùng một vụ án, với cùng một căn cứ, không thể vừa dùng để định khung, vừa dùng để tăng nặng.

Đây là một hướng dẫn quan trọng, thể hiện yêu cầu bảo đảm công bằng trong xét xử hình sự: bị cáo phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, nhưng chỉ trong phạm vi mà pháp luật cho phép.

CÔNG TY LUẬT TNHH DL PINNACLE