Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan trước nguy cơ “mục ruỗng công nghiệp”: Khi cơn sốt AI che mờ sức ép từ Trung Quốc

DLPL News Trong vài năm gần đây, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan tiếp tục được nhìn nhận là ba trụ cột công nghiệp quan trọng của châu Á. Đây là những nền kinh tế gắn liền với các tập đoàn công nghệ, ngành bán dẫn, điện tử, ô tô, hóa chất, máy móc chính xác và chuỗi cung ứng toàn cầu. Đặc biệt, làn sóng trí tuệ nhân tạo đã giúp khu vực Đông Bắc Á trở lại trung tâm chú ý của thế giới. Nhưng phía sau những con số xuất khẩu tích cực và sự bùng nổ của ngành bán dẫn, một vấn đề đáng lo đang dần hiện ra: nền công nghiệp truyền thống của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đang bị bào mòn trước sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ Trung Quốc.

Nói cách khác, AI đang làm bức tranh kinh tế trở nên sáng hơn. Nhưng chính ánh sáng đó cũng có thể đang che khuất những vết nứt sâu trong cấu trúc công nghiệp của khu vực.

Sự thịnh vượng nhờ AI: đẹp nhưng chưa đủ an toàn

Trong làn sóng AI toàn cầu, các nền kinh tế Đông Bắc Á đang hưởng lợi rất lớn.

Đài Loan giữ vai trò trung tâm trong ngành bán dẫn, đặc biệt là sản xuất chip tiên tiến. Hàn Quốc có lợi thế lớn về chip nhớ, thiết bị điện tử và các tập đoàn công nghệ quy mô toàn cầu. Nhật Bản vẫn nắm giữ nhiều khâu quan trọng trong vật liệu bán dẫn, máy móc chính xác và thiết bị phục vụ sản xuất chip.

Vì vậy, khi thế giới tăng tốc đầu tư vào trung tâm dữ liệu, máy chủ AI, chip xử lý, bộ nhớ và hạ tầng điện toán, ba nền kinh tế này lập tức hưởng lợi. Xuất khẩu tăng, lợi nhuận doanh nghiệp cải thiện, thị trường chứng khoán có thêm động lực, và các chính phủ cũng có thêm lý do để lạc quan.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: sự tăng trưởng này đang tập trung quá nhiều vào một nhóm ngành hẹp.

Một nền kinh tế có thể rất mạnh nếu đứng đầu trong công nghệ bán dẫn. Nhưng nếu các ngành công nghiệp khác đồng loạt suy yếu, thì tăng trưởng đó không còn là dấu hiệu của sức khỏe toàn diện. Nó giống như một cơ thể có một cánh tay rất khỏe, nhưng phần còn lại đang mất dần sức đề kháng.

Trung Quốc không còn chỉ là “công xưởng”

Trong nhiều thập niên, Trung Quốc từng được xem là mắt xích lắp ráp trong chuỗi cung ứng châu Á. Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan cung cấp máy móc, linh kiện, công nghệ, vật liệu và vốn; Trung Quốc tiếp nhận, lắp ráp, gia công và xuất khẩu ra thế giới.

Nhưng mô hình đó đã thay đổi.

Trung Quốc ngày nay không chỉ lắp ráp. Trung Quốc đã trở thành đối thủ công nghiệp trực tiếp.

Trong xe điện, pin, năng lượng tái tạo, hóa chất, máy móc, thiết bị công nghiệp, điện tử tiêu dùng và nhiều phân khúc sản xuất trung cấp, doanh nghiệp Trung Quốc đang tiến rất nhanh. Họ có quy mô thị trường nội địa khổng lồ, năng lực sản xuất lớn, chi phí cạnh tranh, hệ sinh thái cung ứng dày đặc và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính sách công nghiệp.

Điều này tạo ra sức ép cực lớn lên các tập đoàn Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan vì trước đây doanh nghiệp Trung Quốc là khách hàng hoặc đối tác. Nay họ vừa là khách hàng, vừa là đối thủ, thậm chí trong một số ngành đã trở thành người dẫn đầu.

Những ngành truyền thống đang bị bào mòn

Sự cạnh tranh từ Trung Quốc không diễn ra ở một ngành đơn lẻ. Nó lan rộng qua nhiều lĩnh vực như:

Trong ngành ô tô, các hãng xe Nhật Bản từng thống trị nhiều thị trường châu Á. Nhưng sự trỗi dậy của xe điện Trung Quốc đang làm thay đổi cuộc chơi. Các thương hiệu Trung Quốc không chỉ cạnh tranh bằng giá, mà còn bằng tốc độ đổi mới, phần mềm tự lái, sức bền của pin và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường rất nhanh.

Trong ngành pin, Hàn Quốc từng có vị thế rất mạnh với các tập đoàn lớn. Nhưng các doanh nghiệp Trung Quốc, đặc biệt trong lĩnh vực pin xe điện, đã vươn lên với quy mô sản xuất khổng lồ và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng nguyên liệu.

Trong hóa chất và vật liệu công nghiệp, năng lực sản xuất dư thừa từ Trung Quốc khiến giá cả bị kéo xuống, biên lợi nhuận của doanh nghiệp Nhật Bản và Hàn Quốc bị thu hẹp.

Trong máy móc và thiết bị công nghiệp, Trung Quốc cũng đang từng bước thay thế hàng nhập khẩu bằng sản phẩm nội địa, đồng thời xuất khẩu sang các thị trường mà trước đây doanh nghiệp Nhật Bản, Hàn Quốc có lợi thế.

Hệ quả là nhiều ngành công nghiệp từng là nền tảng của Đông Bắc Á đang không còn tăng trưởng như trước. Nếu bỏ phần đóng góp của bán dẫn, máy chủ AI và các sản phẩm liên quan đến công nghệ cao, bức tranh sản xuất có thể kém sáng hơn rất nhiều.

Nguy cơ phụ thuộc quá mức vào bán dẫn

Bán dẫn là ngành chiến lược. Nhưng phụ thuộc quá nhiều vào bán dẫn cũng là rủi ro.

Chu kỳ bán dẫn vốn có tính biến động mạnh. Khi nhu cầu chip tăng, doanh thu và lợi nhuận có thể bùng nổ. Nhưng khi chu kỳ đảo chiều, hàng tồn kho tăng, giá chip giảm, đơn hàng chậm lại, thì nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào bán dẫn sẽ chịu ảnh hưởng lớn.

Với Đài Loan, ngành bán dẫn có vai trò sống còn. Với Hàn Quốc, chip nhớ và công nghệ điện tử là trụ cột xuất khẩu. Với Nhật Bản, dù không còn thống trị sản xuất chip thành phẩm như trước, nước này vẫn giữ nhiều vị trí trọng yếu trong thiết bị, vật liệu và linh kiện cho ngành bán dẫn.

Điểm đáng lo là làn sóng AI có thể tạo cảm giác rằng mọi thứ vẫn ổn. Nhưng nếu phần còn lại của nền công nghiệp đang suy yếu, thì một cú đảo chiều trong nhu cầu AI có thể khiến rủi ro lộ ra rất nhanh.

Nói cách khác, AI hiện nay vừa là cơ hội, vừa là tấm màn che.

Một bài toán chính sách khó cho Đông Bắc Á

Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan không thiếu năng lực công nghệ. Vấn đề là họ phải tái cân bằng lại nền công nghiệp.

Nếu chỉ tập trung vào các ngành mũi nhọn như AI và bán dẫn, họ có thể tiếp tục duy trì vị thế trong ngắn hạn. Nhưng về dài hạn, nền kinh tế cần một nền tảng sản xuất rộng hơn, bao gồm ô tô, hóa chất, năng lượng, thiết bị công nghiệp, dịch vụ kỹ thuật, phần mềm và các ngành phụ trợ.

Các chính phủ trong khu vực sẽ phải đối mặt với một số câu hỏi lớn:

Đây không chỉ là bài toán kinh tế. Nó còn là bài toán địa chính trị, chuỗi cung ứng và an ninh công nghiệp.

Việt Nam nhìn thấy gì từ câu chuyện này?

Câu chuyện của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan cũng là một cảnh báo quan trọng cho Việt Nam.

Việt Nam đang muốn trở thành trung tâm sản xuất mới của khu vực. Chúng ta thu hút mạnh vốn FDI, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ, logistics và ngày càng quan tâm hơn đến bán dẫn, AI, dữ liệu, công nghệ cao. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở vai trò gia công hoặc lắp ráp, Việt Nam có thể gặp lại bài toán mà nhiều nền kinh tế công nghiệp từng đối mặt: tăng trưởng nhanh nhưng giá trị gia tăng thấp; xuất khẩu lớn nhưng doanh nghiệp nội địa yếu; phụ thuộc vào một vài ngành hoặc một vài đối tác lớn.

Bài học ở đây là Việt Nam cần xây dựng năng lực công nghiệp thực chất. Không chỉ thu hút nhà máy, mà phải phát triển doanh nghiệp phụ trợ, nhân lực kỹ thuật, tiêu chuẩn quản trị, năng lực thiết kế, pháp lý công nghiệp, bảo hộ sở hữu trí tuệ và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Công nghiệp mạnh không chỉ nằm ở số lượng nhà máy. Công nghiệp mạnh nằm ở khả năng tự nâng cấp.

Kết luận

Sự bùng nổ của AI đang đem lại cơ hội rất lớn cho Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Nhưng cơ hội đó cũng đi kèm một nghịch lý: càng thành công trong bán dẫn và AI, các nền kinh tế này càng dễ bỏ qua sự suy yếu của những ngành công nghiệp còn lại.

Trung Quốc đã không còn là đối tác sản xuất chi phí thấp như trước. Trung Quốc đang trở thành một cường quốc công nghiệp cạnh tranh trực diện ở nhiều tầng nấc khác nhau. Điều này buộc Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan phải nhìn lại mô hình tăng trưởng của mình.

Một nền kinh tế không thể chỉ sống nhờ một cơn sóng công nghệ, dù cơn sóng đó lớn đến đâu. AI có thể tạo ra lợi nhuận, nhưng nền công nghiệp muốn bền vững phải có chiều sâu, sự đa dạng và khả năng tự đổi mới.

Với Việt Nam, đây là một bài học đáng suy ngẫm: trong cuộc đua công nghiệp mới, điều quan trọng không chỉ là tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, mà là phải từng bước nâng vị thế của mình trong chính chuỗi cung ứng đó.

CÔNG TY LUẬT TNHH DL PINNACLE