LUẬT THI HÀNH ÁN DÂN SỰ NĂM 2025: BƯỚC TIẾN VƯỢT TRỘI VỀ THỦ TỤC VÀ THỜI GIAN THI HÀNH ÁN

Một người mất gần hai năm hoặc hơn thế nữa để theo đuổi vụ kiện, thắng kiện bằng một bản án có hiệu lực pháp luật, nhưng rồi tiếp tục chờ thêm nhiều năm chỉ để nhận được câu trả lời:“đang xác minh điều kiện thi hành án”. Trong tố tụng dân sự, giá trị thực tế của hoạt động xét xử chỉ được bảo đảm khi nội dung bản án được thực thi đầy đủ, đúng thời hạn và đúng trình tự pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành án dân sự trong nhiều năm qua cho thấy một số tồn tại như thời gian xử lý kéo dài, thủ tục nhiều tầng nấc, khó khăn trong xác minh tài sản và tỷ lệ án chưa có điều kiện thi hành còn lớn.

Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 ra đời năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2026) hướng tới một mục tiêu: rút ngắn thời gian, đơn giản hóa quy trình và đưa hoạt động thi hành án tiến gần hơn với nhu cầu thực tế của người dân.

1. Đơn giản hoá thủ tục và rút ngắn thời gian thi hành án thông qua môi trường chuyển đổi số:

Một trong những nguyên nhân khiến quá trình thi hành án dân sự kéo dài trong thực tiễn không hoàn toàn xuất phát từ tính chất phức tạp của nghĩa vụ phải thi hành mà còn đến từ chính phương thức vận hành thủ tục. Việc tiếp nhận hồ sơ theo hình thức trực tiếp, phụ thuộc vào văn bản giấy, trao đổi thông tin nhiều bên và xác minh điều kiện thi hành án theo lối mòn truyền thống khiến khoảng thời gian từ khi bản án có hiệu lực đến khi quyền lợi của đương sự được bảo đảm trên thực tế bị kéo dài đáng kể.

Nhằm khắc phục tình trạng này, Luật Thi hành án dân sự năm 2025 (sau đây gọi tắt là “Luật THADS 2025”) đã thiết lập cơ sở pháp lý cho việc chuyển đổi phương thức tổ chức thi hành án từ mô hình xử lý hồ sơ vật lý sang phương thức tiến bộ để quản trị dữ liệu.

Theo Điều 5 Luật THADS 2025: cơ sở dữ liệu về thi hành án dân sự do Bộ Tư pháp quản lý, được kết nối và chia sẻ với cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia; văn bản, dữ liệu điện tử được ký số có giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy; đồng thời cơ quan thi hành án có trách nhiệm bảo đảm an ninh mạng, an toàn và bảo mật dữ liệu trong quá trình tổ chức thi hành án. Trong đó, bao gồm cả hệ thống tổ chức dữ liệu của Thừa Hành viên - tên gọi mới của Thừa phát lại trước đây (hướng dẫn bởi Điều 47, 48, 49 Nghị định 151/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01/07/2026).

Để bảo đảm tính đồng bộ của cơ chế này, Luật tiếp tục sửa đổi các thủ tục có liên quan:

Ví dụ: Bà Hạ (cư trú tại Đồng Nai - người được thi hành án) có quyền yêu cầu cơ quan Thi hành án đối với Công ty B (có trụ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh - người phải thi hành án) thanh toán số tiền 100.000.000 đồng theo hợp đồng dịch vụ. Trong điều kiện áp dụng quy định cũ, bà A có thể phải trực tiếp nộp yêu cầu thi hành án, tiếp nhận thông báo, bổ sung tài liệu và nhiều lần làm việc với cơ quan thi hành án. Theo Luật THADS 2025, yêu cầu thi hành án của bà Hạ có thể được gửi trên môi trường số, thông báo được thực hiện điện tử và khoản tiền thi hành án được chuyển qua tài khoản. Trong tình huống này, bà Hạ được giảm thiểu là chi phí đi lại và cả khoảng thời gian đòi lại số tiền của mình.

2. Hệ thống xác minh điều kiện thi hành án ngày một tiến bộ

Trước đây, hoạt động xác minh chủ yếu được thực hiện thông qua việc gửi thủ công như: gửi Công văn đến cơ quan Văn phòng (Chi nhánh văn phòng) đăng ký đất đai, tổ chức tín dụng (Ngân hàng), cơ quan Thuế hoặc chính quyền địa phương nắm thông tin về tài sản của người phải thi hành án. Quá trình trao đổi theo từng đầu mối không chỉ kéo dài thời gian mà còn làm gia tăng nguy cơ tài sản bị chuyển dịch trước khi cơ quan thi hành án áp dụng biện pháp bảo đảm.

Để xử lý hạn chế này, Điều 37 Luật THADS 2025 quy định “Trong thời hạn 09 ngày kể từ ngày hết thời hạn tự nguyện thi hành án mà người phải thi hành án không tự nguyện thi hành thì Chấp hành viên tiến hành xác minh, trường hợp thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời thì tiến hành xác minh ngay” và việc xác minh điều kiện thi hành án được thực hiện trên môi trường số thông qua kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Về bản chất, quy định này giúp Chấp hành viên thay đổi nguồn tiếp cận thông tin phục vụ xác minh về tài sản, thu nhập, nơi cư trú, tình trạng pháp lý của tài sản và đánh giá khả năng của người phải thi hành án nhanh chóng hơn và đặc biệt khi không còn hoàn toàn phụ thuộc gửi yêu cầu chờ phản hồi giữa nhiều Cơ quan giúp tận dụng tối đa việc khai thác dữ liệu đã có sẵn.

* Tình huống minh hoạ như sau: ông Nắng được thi hành khoản tiền 2.000.000.000 đồng theo bản án về hợp đồng vay tài sản. Sau khi nhận quyết định thi hành án, bà Mưa - người phải thi hành án nói rằng bà không còn tiền và cũng không hợp tác cung cấp thông tin bất cứ thông tin gì. Gọi điện thoại thì bà Mưa không bắt máy, đến nhà thì khoá cửa không cho ông Nắng gặp mặt trao đổi.

Theo cách truyền thống, cơ quan thi hành án có thể phải gửi nhiều văn bản đến cơ quan đăng ký đất đai, Ngân hàng, Thuế, Bảo hiểm xã hội hoặc cơ quan đăng ký doanh nghiệp để xác minh hiện bà Mưa còn những tài sản gì và còn bao nhiêu. Trong khoảng thời gian chờ phản hồi, rất có thể bà Mưa sẽ bán hay tặng cho để tẩu tán tài sản đi mất. Theo Luật THADS 2025, việc xác minh được hỗ trợ thông qua kết nối dữ liệu, giúp Chấp hành viên rút ngắn thời gian tiếp cận thông tin để xác minh điều kiện .

3. Thủ tục đặc biệt về việc “gửi lại yêu cầu thi hành án”

Một trong những bất cập lớn của hoạt động thi hành án dân sự thời gian qua là tồn tại số lượng đáng kể hồ sơ đã xác minh nhưng chưa có điều kiện thi hành và vẫn trong trạng thái “tồn kho” trong nhiều năm. Việc tiếp tục xác minh định kỳ đối với các hồ sơ không có khả năng tổ chức thi hành không chỉ tiêu tốn nguồn lực quản lý mà còn chưa mang lại giá trị nhận về cho người được thi hành án.

Nhằm giải quyết vấn đề trên, khoản 4 Điều 38 Luật THADS 2025 quy định: hết thời hạn 02 năm kể từ ngày có quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án và đã xác minh nhưng không có thông tin mới về điều kiện thi hành thì cơ quan thi hành án thực hiện gửi lại yêu cầu thi hành án. Đồng thời, để bảo đảm quyền lợi của đương sự thì khoảng thời gian gửi lại yêu cầu thi hành án sẽ không tính vào thời hiệu yêu cầu thi hành án (Khoản 2 Điều 34 Luật THADS 2025)

Tuy nhiên, cũng lưu ý rằng việc gửi lại yêu cầu không đồng nghĩa với việc chấm dứt thi hành án hay làm mất quyền của người được thi hành án.

* Ví dụ: năm 2023, bà Gió được thi hành khoản bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng với số tiền 299.040.000 đồng. Sau quá trình xác minh, Thi hành án kết luận người phải thi hành án không có tài sản và ban hành Quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án. Sau 02 năm tiếp tục xác minh nhưng không phát sinh thông tin mới, hồ sơ được gửi lại theo quy định.

Giả sử đến năm 2029, bà Gió phát hiện ông Mây (người phải thi hành án) vừa mua một chiếc xe ô tô điện Vinfast giá thị trường khoảng 800.000.000 đồng. Trong trường hợp này, bà Gió vẫn có quyền làm đơn yêu cầu tiếp tục tổ chức thi hành án và không bị mất quyền do thời gian trước đó không tính vào thời hiệu yêu cầu. Ngoài ra, bà Gió cần cung cấp cho Chấp hành viên phụ trách các thông tin về tài sản như màu sắc, loại xe, biển số…để việc xác minh điều kiện thuận lợi nhanh chóng hơn.

Quy định này thể hiện rõ Luật THADS 2025 hướng tới giảm việc nhà nước quản lý hồ sơ hợp lý để đánh giá khả năng thi hành thực tế của bản án nhưng vẫn không thu hẹp khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của người được thi hành án.

Có một câu nói rất hay rằng: "Công lý bị trì hoãn cũng là công lý bị từ chối" (Justice delayed is justice denied) - William Ewart Gladstone - cựu Thủ tướng Anh trong một bài phát biểu năm 1868. Khi mường tượng lại câu nói ấy, nó mô tả khá đúng thực trạng thi hành án dân sự ở Việt Nam suốt 17 năm qua: bản án đúng về nội dung nhưng việc thực thi lại chậm trễ qua nhiều tầng thủ tục, khiến công lý trên giấy chưa kịp chạm đến đời sống của người dân.

Luật Thi hành án dân sự năm 2025 đã có những bước chuyển mình rõ rệt khi rà soát lại từng mốc thời hạn, loại bỏ các khâu trung gian kéo dài và kém hiệu quả, đồng thời đưa nhiều thủ tục vào môi trường số để quản lý khai thác dữ liệu thông tin tối ưu. Nhờ vậy đã góp phần giúp một bản án không còn dừng lại ở điểm kết của vụ án trên giấy, mà trở thành điểm khởi đầu để quyền lợi người dân được khôi phục trên thực tế.

CÔNG TY LUẬT TNHH DL PINNACLE