Cảnh báo: Lừa đảo chiếm đoạt tài sản từ kỷ nguyên công nghệ trí tuệ nhân tạo – AI

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, việc nhìn thấy một khuôn mặt quen thuộc trong cuộc gọi video hay nghe một giọng nói thân quen qua điện thoại không còn là bảo đảm cho tính xác thực của thông tin. Công nghệ Artificial Intelligence – AI hiện nay có thể tái tạo hình ảnh, giọng nói và hành vi con người với độ chính xác đáng kinh ngạc, khiến ranh giới giữa thật và giả trở nên khó phân biệt hơn bao giờ hết.

Thực tiễn cho thấy một số đối tượng lợi dụng AI để xây dựng các kịch bản lừa đảo chiếm đoạt tài sản với mức độ tinh vi ngày khó lương. Do đó, việc nhận diện các phương thức, thủ đoạn phạm tội vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong công tác phòng, chống tội phạm này.

1. Sự biến đổi của hành vi lừa đảo trong môi trường công nghệ mới:

Thời gian gần đây, tình hình tội phạm sử dụng công nghệ cao để lừa đảo chiếm đoạt tài sản xảy ra ngày càng nhiều và có diễn biến phức tạp.

Không giống các hình thức lừa đảo truyền thống, tội phạm sử dụng AI có khả năng “ngụy trang”, “tôn hành giả, giả hành tôn”. Chỉ từ một số hình ảnh, video được đăng tải công khai trên mạng xã hội, công nghệ AI có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói, cử chỉ và phong thái của một cá nhân với độ giống thật đáng kinh ngạc.

Điều đáng lo ngại là những nội dung do AI tạo ra ngày càng khó phân biệt bằng mắt thường. Trong nhiều trường hợp, ngay cả khi xem lại nhiều lần, người dùng vẫn không thể phát hiện dấu hiệu bất thường trong hình ảnh hoặc video được lan truyền trên mạng. Chính khả năng “đánh lừa nhận thức” này đã khiến AI được các đối tượng tội phạm lợi dụng để xây dựng những kịch bản lừa đảo tinh vi, có tính tổ chức và quy mô ngày càng lớn.

2. Nhận diện phương thức, thủ đoạn lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản qua AI:

Thứ nhất, giả mạo danh tính như người thân, người quen hoặc cá nhân thuộc cơ quan Nhà nước

Các đối tượng lợi dụng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Deepfake thông qua các cuộc gọi, tin nhắn điện thoại để mạo danh người thân thiết, người quen biết khiến họ tin tưởng và thực hiện theo các yêu cầu của kẻ lừa đảo. Đối tượng nhắm tới thường là người cao tuổi, người ít độ hiểu biết các quy định pháp luật.

Một kịch bản thường gặp là đối tượng gọi điện, nhắn tin, gọi cuộc gọi video cho người thân của nạn nhân và thông báo rằng họ đang cần số tiền gấp, đang gặp tai nạn giao thông, đang bị giữ tại bệnh viện hoặc cần chuyển tiền gấp để giải quyết. Do giọng nói, khuôn mặt giống thật và tình huống khẩn cấp, nhiều người đã vội vàng chuyển tiền mà không kịp xác minh thông tin.

Ngoài ra, người phạm tội còn giả danh những người có thẩm quyền, có vai trò nhất định trong xã hội, trong mối quan hệ với nạn nhân để tạo sự tin tưởng, chẳng hạn như công an, cán bộ công chức, giáo viên, nhân viên ngân hàng, nhân viên cung cấp dịch vụ viễn thông, điện nước,… Sau đó dựng lên một câu chuyện nghiêm trọng để thông báo nạn nhân liên quan đến vụ việc yêu cầu nạn nhân: nợ tiền, thiếu hóa đơn, đe đọa dính líu đến một vụ án phức tạp, chuyển tiền xác,…Đây là hình thức lừa đảo chiếm đoạt tài sản kết hợp thao túng tâm lý, lợi dụng sự lo sợ của nạn nhân.

Thứ hai, sử dụng danh tính giả để tiếp cận nạn nhân, xây dựng mối quan hệ tình cảm trong thời gian dài nhằm tạo dựng lòng tin trước khi thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.

Thông thường, đối tượng tạo tài khoản mạng xã hội với hình ảnh hấp dẫn, tự giới thiệu là doanh nhân thành đạt, kỹ sư làm việc ở nước ngoài, sĩ quan quân đội hoặc bác sĩ quốc tế. Sau khi kết bạn, đối tượng chủ động trò chuyện thường xuyên, quan tâm đến đời sống cá nhân của nạn nhân, từng bước tạo dựng cảm giác thân thiết, thậm chí bày tỏ tình cảm hoặc hứa hẹn kết hôn.

Khi mối quan hệ đã đủ mức độ tin tưởng, đối tượng bắt đầu đưa ra các tình huống như gặp khó khăn tài chính, cần tiền để giải quyết thủ tục hải quan, chuyển quà tặng về Việt Nam, đóng phí vận chuyển hoặc phí thuế. Đáng chú ý, với sự hỗ trợ của công nghệ trí tuệ nhân tạo, các đối tượng có thể sử dụng hình ảnh, video hoặc cuộc gọi video giả mạo về ngoại hình khuôn mặt sáng sủa để tăng độ tin cậy cho danh tính giả. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân chỉ nhận ra mình bị lừa sau khi đã chuyển số tiền lớn và bị đối tượng cắt đứt mọi liên lạc.

Thủ đoạn vô cùng hiểm vì không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn tác động mạnh đến tâm lý của nạn nhân, nhất là những người độc thân, người cao tuổi hoặc người có nhu cầu tìm kiếm mối quan hệ tình cảm trên mạng xã hội.

Thứ ba, dựng hình ảnh mối quan hệ đạo mạo để lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Các đối tượng lợi dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo ra các video giả mạo hình ảnh, giọng nói của người nổi tiếng, doanh nhân hoặc chuyên gia tài chính nhằm quảng bá sản phẩm kém chất lượng hoặc các dự án đầu tư không có thật. Trong các video này, nhân vật bị giả mạo thường xuất hiện như đang trực tiếp giới thiệu sản phẩm, khuyến nghị người xem tham gia đầu tư hoặc cam kết mức lợi nhuận cao nhằm tạo cảm giác tin cậy.

Một số khác ghép ảnh bản thân chụp chung với lãnh đạo cấp cao, doanh nhân nổi tiếng hoặc cán bộ cơ quan nhà nước. Những hình ảnh này được đăng tải trên mạng xã hội nhằm tạo vỏ bọc rằng đối tượng có “quan hệ rộng”.

Từ đó, chúng đưa ra các lời hứa như: “lo được việc”, “xin giảm án”, “xin tại ngoại”,“can thiệp kết quả vụ án”,… để yêu cầu nạn nhân chuyển số tiền lớn.

Thực chất, toàn bộ hình ảnh và thông tin đều được tạo dựng bằng công nghệ AI, gây đến một mất mát lớn về niềm tin và vật chất cho các nạn nhân.

Thứ tư, phát tán đường link chứa mã độc để chiếm quyền kiểm soát thiết bị.

Các đối tượng thường gửi các đường link với nội dung gây tò mò như: “clip nóng”, “ảnh riêng tư bị lộ”, “thông tin liên quan đến bạn”, “video có bạn xuất hiện trong vụ việc”…

Khi người dùng truy cập vào đường link hoặc cài đặt ứng dụng, thiết bị có thể bị cài mã độc. Từ đó, đối tượng có thể đánh cắp dữ liệu cá nhân, chiếm quyền kiểm soát tài khoản ngân hàng hoặc tài khoản mạng xã hội.

Thứ năm, giả mạo hoạt động từ thiện bằng hình ảnh, video AI

Các đối tượng lợi dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh, video hoặc câu chuyện giả mạo về những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn như trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo, người gặp thiên tai, tai nạn hoặc những trường hợp cần được hỗ trợ khẩn cấp.

Những nội dung này thường được dàn dựng với hình ảnh chân thực, kèm theo các lời kêu gọi giàu cảm xúc nhằm đánh vào lòng trắc ẩn của cộng đồng. Sau khi lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội, đối tượng cung cấp thông tin tài khoản cá nhân hoặc các kênh quyên góp không minh bạch để tiếp nhận tiền ủng hộ. Trong nhiều trường hợp, toàn bộ câu chuyện, hình ảnh và danh tính nhân vật đều được tạo ra bằng AI.

3. Khung pháp lý điều chỉnh và các giải pháp khuyến cáo xử lý cần thiết:

3.1. Quy định của pháp luật hiện hành

Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản được hiểu là hành vi dùng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người sẽ bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản quy định tại Điều 174 Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025), tùy theo số tiền chiếm đoạt mà phải chịu các khung hình phạt khác nhau, mức hình phạt cao nhất là tù chung thân.

Bên cạnh đó, đối với các hành vi sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, người phạm tội còn có thể bị xử lý theo Điều 290 “Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông , phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản”.

Đồng thời, Chính phủ đã ban hành Luật bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/06/2025 và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, theo đó, các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân đều bị xử lý nghiêm khắc đồng thời thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

3.2 Các giải pháp khuyến cáo các bạn đọc, người theo dõi của chuyên mục Bài viết Công ty TNHH DL Pinncale:

(1) Chủ động tìm hiểu, trau dồi kiến thức pháp luật, thường xuyên cập nhật, theo dõi các thông báo của các cơ quan chức năng trên các phương tiện thông tin, truyền thông đại chúng về phương thức, thủ đoạn của tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Tuyên truyền cho người thân, gia đình, bạn bè để cùng nâng cao cảnh giác với loại tội phạm nguy hiểm này.

(2) Cảnh giác các mối quan hệ chóng vánh trên không gian mạng, các yêu cầu chuyển tiền qua tin nhắn, video call:

- Tuyệt đối không chuyển tiền ngay. Hãy tắt máy và gọi lại bằng số điện thoại thông thường để xác thực hoặc xác minh qua nhiều nguồn kênh thông tin khác nhau.

- Quan sát kỹ: Khuôn mặt thiếu tự nhiên hoặc âm thanh không khớp khẩu hình, có hành vi hối thúc, xúc giục nhanh chóng.

- Không chuyển tiền vào tài khoản lạ, khác tên người nhận; không chuyển tiền cho người chưa từng gặp.

(3) Tuyệt đối không truy cập các đường link lạ được gửi qua tin nhắn, email hoặc qua mạng xã hội:

- Không cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc. Chỉ tải ứng dụng trên kho ứng dụng chính thống (CH Play với hệ điều hành Android và App Store với thiết bị dùng hệ điều hành iOS).

(4) Bảo vệ thông tin và thiết bị:

- Hạn chế công khai hình ảnh, giọng nói, giấy tờ pháp lý cá nhân (Căn cước công dân, căn cước, Hộ chiếu, …), số điện thoại trên mạng xã hội.

- Kích hoạt bảo mật 2 lớp cho tài khoản ngân hàng, mạng xã hội.

(5) Nếu nghi ngờ về hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì kịp thời thông báo, tố giác cho cơ quan Công an nơi gần nhất để hướng dẫn, giải quyết, đồng thời chủ động lưu giữ các nội dung liên quan đến việc trao đổi giữa bản thân mình với đối tượng lừa đảo như: tin nhắn, cuộc gọi, ảnh chụp màn hình chuyển tiền,... cung cấp thông tin, tài liệu phục vụ công tác kiểm tra, xác minh, điều tra xử lý nghiêm các đối tượng.

Lưu ý: Cơ quan Công an và các cơ quan Nhà nước sẽ không làm việc online, hay qua điện thoại yêu cầu cài đặt ứng dụng, cung cấp mã OTP.

Như vậy, khi công nghệ có thể tạo ra những hình ảnh và giọng nói “giống thật hơn cả sự thật”, các hành vi lừa đảo cũng bước sang một cấp độ tinh vi mới, nơi niềm tin của con người trở thành mắt xích dễ bị lợi dụng nhất. Trước thực tiễn đó, việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao độ hiểu biết để phát hiện và xử lý tội phạm công nghệ cao, cùng với việc tăng cường nhận thức và sự thận trọng của người dân trong môi trường số có ý nghĩa vô cùng quan trong. Trong thời đại mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh, sự tỉnh táo và thận trọng của mỗi cá nhân chính là “lá chắn” đầu tiên để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước những cạm bẫy tinh vi trên không gian mạng.

CÔNG TY LUẬT TNHH DL PINNACLE